artikel

Dodelijk ongeval met botsende torenkranen mogelijk veroorzaakt door rekenfout

Branche

Dodelijk ongeval met botsende torenkranen mogelijk veroorzaakt door rekenfout

Het dodelijk ongeval van twee weken geleden in Den Haag, waarbij de giek van een torenkraan botste met een machinistenlift, had voorkomen kunnen worden. Dat zeggen deskundigen tegen Cobouw. Zij vermoeden een rekenfout, en wijzen op anti-botssystemen die dit soort crashes eenvoudig kunnen tegengaan. ‘Die zijn echter niet verplicht.’

Een tragedie. Vreselijk voor de familie en nabestaanden van de 24-jarige kraanmachinist. De reacties op het noodlottige ongeval, de persoonlijke berichten op Facebook en Twitter, verraden dat het ongeluk van 22 mei met twee torenkranen, honderden mensen en machinisten weer eens heeft wakker geschud: werken op hoogte is levensgevaarlijk.

Torenkranen staan in binnensteden wel vaker dicht bij elkaar

Hoewel de onderzoeken nog lopen en de autoriteiten in het kader daarvan geen uitspraken kunnen doen, wordt meer en meer duidelijk welk drama zich op de plek des onheils heeft afgespeeld.

De twee torenkranen stonden misschien dicht bij elkaar, maar dat is wel vaker het geval. Onvermijdelijk. Geboren uit noodzaak. Bij gebrek aan ruimte in binnensteden, zitten torenkranen wel vaker in elkaars vaarwater. Zelden loopt dat fout af. Of liever gezegd: nooit. Hooguit ontstaan soms wat deuken.

Een machinistenlift ‘heeft maar een klein tikje nodig’

Ook op de bouwplaats van Stebru in Den Haag zwenkten de twee gieken al langer probleemloos langs de mast van de andere kranen. En toch ging het faliekant mis. Een onvoorziene botsing op hoogte. Niet de ijzersterke mast werd geraakt, maar de fragiele machinistenlift. Precies op het moment dat er een machinist in stond.

‘Was de giek tegen de mast zelf aangekomen, dan was er helemaal niets gebeurd’, vermoedt oud-machinist Maren Vrolijk. ‘Torenkranen zijn zo sterk, daar ram je niet zomaar doorheen. Maar dat liftje, dat net even uitsteekt, heeft maar een klein tikje nodig. Die klapt zo uit de rails.’

Geen overlevingskans op ruim zeventig meter hoogte

Maar is het wel zo gegaan? Meerdere foto’s en verklaringen van onder meer ooggetuigen tegen het AD wijzen wel in die richting. Zo ook de reactie van Robert Steenbrugge, algemeen directeur van bouwbedrijf Stebru, de hoofdaannemer van het getroffen project.

‘Mogelijk raakte de punt van de giek de lift, die schampte toen uit de rails. Als je dan op ruim zeventig meter hoogte bent, is er eigenlijk geen overlevingskans in zo’n klein bakje.’

Was de afstand tussen de kranen niet groot genoeg?

Hoe kon de giek die lift raken? Dat is de vraag die vrijwel iedereen in het wereldje bezighoudt: was de afstand tussen de twee torenkranen soms niet groot genoeg?

Technische maatregelen wel verplicht in andere landen

Bij meerdere torenkranen op een bouwwerk ontkomt men er vaak niet aan dat ze binnen elkaars draaibereik werken. Daardoor kunnen kranen met elkaars staalconstructie in botsing komen. Afhankelijk van de complexiteit van de bouwplaats kan het (vanuit de Risico Inventarisatie & Evaluatie) wenselijk zijn om dit risico met technische maatregelen weg te nemen. In sommige landen is het zelfs verplicht.

Bron: Richtlijn Torenkranen

Steenbrugge weet het niet. ‘Kranen staan wel vaker dicht bij elkaar. En vooraf is aan alle uitgebreide keuringsprotocollen voldaan. Dan nog kan dit kennelijk gebeuren. In a blink of a second. Misschien toch even niet opgelet.’

Richtlijn Torenkranen noemt expliciete maatregelen

Elf jaar geleden, in 2008, kreeg het familiebedrijf ook al te maken met een dodelijk kraanongeval op een van zijn projecten. Toen bezweek een torenkraan in Rotterdam door een productiefout van de leverancier. Na onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid kwam de sector in beweging en kwam er een richtlijn die moest bijdragen aan minder ongevallen met torenkranen: de Richtlijn Torenkranen.

Het risico van meerdere torenkranen in de nabijheid van elkaar wordt in die richtlijn uitvoerig beschreven. Om botsingen te voorkomen wordt ook expliciet een aantal maatregelen genoemd, zoals het aanstellen van een kraancoördinator, een hijsplan en de aanwezigheid van een functioneel communicatiesysteem.

Anti-botssystemen zijn in Nederland niet verplicht

De richtlijn spreekt ook over hulpmiddelen die torenkranen in feite met elkaar laten praten. Dit soort anti-botssystemen, zoals zonebegrenzingssystemen, zijn in Nederland echter niet verplicht. Deskundigen, zoals Paul Uilenbroek, voorzitter van de Stichting Toezicht Certificatie Verticaal Transport (TCVT), bevestigen dat.

‘Wij stellen hoge eisen aan hoe een torenkraan moet worden gekeurd. Maar in Nederland hoeven torenkranen niet te zijn uitgerust met botsbeveiliging. De wetgever heeft dat niet geregeld.’

Altijd kijken naar eventuele nieuwe issues

Het heeft alles te maken met de manier van denken van de Nederlandse overheid: het maakt niet uit hoe je een ongeval voorkomt, als je het maar voorkomt. Of de regels moeten aangepast? Uilenbroek is er niet van overtuigd. Temeer omdat de exacte en officiële oorzaak nog niet bekend is.

‘Bovendien staat een torenkraan negen van de tien keer in Nederland alleen op een bouwplaats. Maar in het kader van veiligheid vind ik dat je wel altijd naar eventuele nieuwe issues moet kijken. Van elk ongeval kun je leren.’

‘Het kan niet zo zijn dat je elkaar raakt als je rondom zwenkt’

Henk Houwink, al jaar en dag kraanmachinist en tevens lid van de examencommissie van de TCVT, dringt juist wel aan op een strenger bewind. Zo zouden verplichte afstanden tussen twee kranen kunnen helpen. Hij is er ook voor om veiligheidsvoorzieningen op torenkranen wél te verplichten.

‘Het kan niet zo zijn dat je elkaar raakt als je rondom zwenkt. En technisch moet het gewoon mogelijk zijn om botsingen te voorkomen. Waarom zou je die middelen dan niet voorschrijven?’

De zware last speelde mogelijk ook een rol bij het ongeval

De opleider zit al ruim dertig jaar in het vak. Afgaande op alle informatie die hij hoort, vermoedt de ervaringsdeskundige dat de zware last, een betonnen prefabwand, ook een rol speelde bij het ongeval in Den Haag. ‘Zo’n zware last geeft een behoorlijke druk op de torenkraan. Die kan daardoor zomaar een meter doorbuigen naar voren. Misschien is net dat ene stukje fataal geweest en is daar bij de berekeningen geen rekening mee gehouden. In dat geval zou het dus een rekenfout zijn geweest.’

Een kale berekening, die wel rekening hield met de afstand tussen de twee torenkranen ten opzichte van elkaar, maar niet met het doorbuigen en met de lift die buiten de mast uitsteekt? Houwink weet het niet zeker. Maar ook hij verklaart dat het niet ongebruikelijk is dat torenkranen onder en over elkaar heen draaien. ‘Maar vaak opereren ze dan wel op verschillende hoogtes.’

Als machinist kom je ‘heel vaak’ ogen en oren tekort

Oud-machinist Vrolijk (33) kan erover meepraten. Tot een paar jaar terug was hij kraanmachinist. Na een bijna-ongeval met een haperende machinistenlift besloot hij iets anders te gaan doen. ‘Ik durf de kraan niet meer op.’

De oud-machinist vindt het wonderbaarlijk dat er niet vaker in Nederland ongevallen voorkomen met botsende torenkranen. ‘Je ziet ze heel vaak te dicht bij elkaar staan. Dan kom je als machinist ogen en oren tekort.’

Tekst gaat door onder de foto.

kraanmachinist-verongelukt.-Reconstructie-2.-Still-uit-video-AD.

Stilstaand beeld uit een reconstructie van het ongeval, zoals te zien in een video van het AD.

De wet schrijft ‘doeltreffende maatregelen’ tegen botsingen voor

De Inspectie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid reageert dat het nemen van maatregelen om botsingen te voorkomen wel in de wet staat. Zij verwijst naar artikel 7.18 van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Daarin staat dit:

‘Wanneer twee of meer hijs- of hefwerktuigen zodanig op een werkplek worden geïnstalleerd of gemonteerd dat hun werkgebieden elkaar overlappen, worden doeltreffende maatregelen genomen om botsingen tussen de lasten of delen van deze werktuigen te voorkomen.’

Waarom in de Richtlijn Torenkranen nadrukkelijk staat dat technische maatregelen in andere landen verplicht zijn en niet in Nederland, weet de woordvoerder van de Inspectie SZW niet. ‘Maar het nemen van doeltreffende maatregelen lijkt me an sich helder.’

‘Deze overheid is niet zo van nieuwe regels’

Hilbert van Herwijnen, penningmeester van Het Zwarte Corps, de bond voor machinisten, verwacht niet dat er naar aanleiding van het ongeval in Den Haag iets gaat veranderen.

‘Deze overheid is niet zo van nieuwe regels. Dat zien we ook bij de afspraken en schema’s die we nu aan het maken zijn voor de deskundigheid van aanpikkelateurs. Binnen drie maanden worden die waarschijnlijk gepubliceerd, ook naar aanleiding van een dodelijk ongeval in Den Haag met een torenkraan. Toen vielen er steigerdelen naar beneden.’

Een raadsel hoe dit ongeval heeft kunnen gebeuren

Voor Van Herwijnen staat een ding vast: botsingen met kranen moet je zien te voorkomen.

‘Hoe ver kranen van elkaar af moeten staan? Dat durf ik niet te zeggen. Voor ons is het sowieso een raadsel hoe dit ongeval heeft kunnen gebeuren. Bij iedereen die je tegenkomt, is dit het gesprek van de dag. Ik loop hier pas 10 jaar rond, maar zelfs mensen die al 30 of 40 jaar in het vak zitten, hebben dit nog nooit meegemaakt.’

Of de twee kranen in Den Haag waren voorzien van technische voorzieningen of hulpmiddelen is vooralsnog onduidelijk.

Mogelijke technische voorzieningen (uit Richtlijn Torenkranen)

Hoewel de wet geen wettelijke technische voorzieningen voorschrijft, zijn die er wel in verschillende soorten en maten, blijkt uit de Richtlijn Torenkranen. Hieronder de belangrijkste.

Begrenzingen

Een zwenk-, kat- en kraanrijbegrenzing grijpt actief in op de bewegingen van de kraan als deze zich buiten zijn ingestelde bereik zou begeven.

Zonebegrenzing of begrenzing werkbereik

Hoewel systemen voor zonebegrenzing (zie hieronder) primair niet bedoeld zijn om botsgevaar met andere (bewegende) kranen te voorkomen, kunnen ze daarvoor wel gebruikt worden. Denk hierbij aan het afbakenen van de draaicirkel van de contragiek van een lager opgestelde kraan in het eigen draaibereik.

Zo ‘n systeem bewaakt de positie van de haak en kan, door ingrijpen in de besturing, ervoor zorgen dat de haak niet boven vooraf ingestelde verboden zones kan komen.

Bij (modernere) kranen met PLC-besturing zijn dergelijke systemen vaak standaard ingebouwd. Zorg ervoor dat in te stellen en ingestelde verboden gebieden goed zijn vastgelegd.

Signaleringen

Bij bijvoorbeeld zwenksectorsignalering krijgt de machinist een signaal als de giek van de kraan zich binnen het draaibereik van een andere kraan bevindt. Dit signaal kan bijvoorbeeld optisch en/of akoestisch zijn. Denk hierbij aan een beeldscherm in de cabine waarop de machinist informatie krijgt over de positie van de giek, de loopkat en de contragiek ten opzichte van andere kranen.

Anti-botssystemen

Anti-botssystemen bewaken van alle aangesloten kranen de posities en snelheden van relevante delen en berekenen real-time het risico. Als daadwerkelijk botsgevaar wordt vastgesteld, wordt de machinist daarover geïnformeerd en worden de relevante bewegingen afgeremd en/of gestopt.

Dergelijke systemen kunnen alleen werken als ze op alle kranen binnen de onderlinge invloedssfeer zijn geïmplementeerd en als de permanente communicatie tussen die kranen gewaarborgd is. Een storing in het systeem van kraan A kan tot het (tijdelijk) stilvallen van de kranen op de volledige bouwplaats leiden. Omdat kranen van verschillende merken tegelijkertijd in elkaars werkbereik kunnen opereren, beperken kraanfabrikanten zich vaak tot het aanbieden van een interface, waaraan systemen van derde partijen kunnen worden gekoppeld.

Visuele hulpmiddelen

Torenkraanmachinisten hebben weinig zicht op de bewegingen van de contragiek. Deze kan zich echter ook in het draaibereik van een andere kraan bevinden. Rust de torenkraan daarom uit met spiegels of een camerasysteem, zodat er zicht op de contragiek is. Voor het werken bij slecht zicht kunnen de giek en contragiek uitgerust worden met signaleringslampen.

Bron: Cobouw

Lees ook: Collega’s herdenken verongelukte kraanmachinist.

Reageer op dit artikel