artikel

Wat mag wel en niet met een graafmachine?

Materieel Premium

Wat is zo’n graafmachine toch een ontzettend handig ding. Behalve mee graven kun je er ook heel goed grond mee verdichten, een pallet stenen mee verpakken, een trottoirbandje mee leggen, een gebouw mee slopen, hijsen en zelfs een boom mee omzagen. Maar mag dat allemaal wel? Specialist op het gebied van veiligheid en grondverzetmachines Henk Wijnholds leidt u door de complexe wereld van aanbouwdelen, CE-markeringen en EG-conformiteitsverklaringen.

Wat mag wel en niet met een graafmachine?

Een graafmachine met een draaikantelstuk en tal van uitrustingsstukken waaruit de machinist een greep kan doen. We vinden het in ons land de normaalste zaak van de wereld en zien het ook graag zo. Nederlanders zijn immers een efficiënt volkje; wanneer we met één machine heel veel handelingen kunnen doen, bespaart dat tijd en geld en worden we blij. 

Met een multifunctionele machine kan je ‘hartstikke fout’ zitten

Toch zit er een addertje onder het gras bij al dat graafmachine-gemak. Zelfstandig en onafhankelijk veiligheidskundige Henk Wijnholds uit Annen vertelt dat dit addertje opduikt wanneer er brokken of persoonlijke ongevallen bij het werk ontstaan en politie en Inspectie SZW (de vroegere Arbeidsinspectie) ten tonele verschijnen. ‘Want dan kan zomaar blijken dat machinist en zeker werkgever hartstikke fout zitten met hun multifunctionele machine…’ 

Wetten vergroten veiligheid

Graafmachines zijn groot en zwaar en verplaatsen in een hoog tempo zware laten. Iedereen snapt dat dit voor gevaarlijke situaties en ongevallen kan zorgen. Om de kans op ongevallen en persoonlijk letsel met graafmachines maar ook andere werktuigen zo klein mogelijk te maken, heeft de overheid wetgeving opgesteld. 

Henk Wijnholds.

Wijnholds: ‘De eerste die met deze wetgeving te maken krijgt, is de producent van de machine. Deze moet hem zo ontwerpen dat hij veilig is; tijdens de bouw van de machine, tijdens het gebruik maar ook tijdens de sloop na een werkzaam leven.’ De fabrikant brengt daarbij risico’s in kaart en neemt maatregelen om die risico’s zo klein mogelijk te maken. Dit doet hij bijvoorbeeld door beveiligingen op de machine te bouwen, maar ook door de gebruiker in de handleiding te waarschuwen. 

Machinerichtlijn, EG-verklaring en CE-markering

De eisen op het gebied van onder andere veiligheid en gezondheid waar de fabrikant precies aan moet voldoen, staan in de Machinerichtlijn 2006/42/EG (onderdeel van de Warenwet).

Wijnholds: ‘Voldoet de machine aan de eisen in de Machinerichtlijn, dan stelt de fabrikant als bewijs daarvoor een EG-verklaring van overeenstemming op. Verder voorziet hij de machine van een CE-markering – het bekende metalen plaatje – met begeleidende CE-verklaring. Heeft de machine geen CE- en EG-verklaring, dan mag de fabrikant hem niet op de Europese markt brengen. Als gebruiker weet je bij de aankoop van een machine dus dat hij veilig kan worden gebruikt.’

De onzekere factor: de gebruiker

De fabrikant heeft een machine gemaakt die conform de wettelijke eisen veilig is voor het gebruik waarvoor hij is gemaakt. En dan komt er een onzekere factor: de gebruiker. Die moet de machine namelijk wel gebruiken op de manier zoals de fabrikant hem heeft ontwikkeld.

Met de CE-markering (het plaatje op de machine) verklaart de fabrikant onder eigen verantwoordelijkheid dat zijn product voldoet aan alle essentiële eisen van de toepasselijke EU-richtlijn(en). De EG-verklaring – zit in de gebruikershandleiding – bewijst dat de fabrikant de machine conform de machinerichtlijn heeft gemaakt en dat deze veilig is voor het gebruik waarvoor de fabrikant hem heeft gemaakt.

Henk Wijnholds: ‘Om dat te bereiken heeft de fabrikant een gebruikershandleiding geschreven, die standaard bij elk apparaat wordt geleverd. In de handleiding staat precies wat voor machine het is, wat je ermee mag doen en hoe alles werkt.’

Handleiding lijkt soms kinderlijk

De handleiding van de graafmachine ligt vaak netjes in de cabine achter de stoel, als hij bij het inrichten van de cabine niet gelijk in de oud-papier-bak is verdwenen. In dat geval kun je hem op het internet nog altijd downloaden of opvragen bij de dealer.

De beschrijving lijkt soms kinderlijk – rij voorzichtig, denk om je rug, til bedeesd, controleer de draagkracht van de grond, gebruik geen drugs – maar raakt wel de kern van veiligheid: het voorkomen van risico’s.

Waarvoor is de graafmachine bedoeld?

Henk Wijnholds: ‘Belangrijke passage – je vindt hem meestal in het begin – is die waarin staat waarvoor de graafmachine is gebouwd. Er zal iets staan in de strekking van het losmaken, opnemen en verplaatsen van aarde, gesteente en andere materialen. Dit noemen we het beoogd gebruik. Daarnaast wordt de gebruiker ontraden om ermee te hijsen, pallets te verplaatsen, enzovoort. De fabrikant zegt niet dat de machine het niet kán, maar stelt zich niet aansprakelijk voor de gevolgen wanneer de gebruiker de graafmachine als hijskraan of heftruck gebruikt. Doe je dat dus wel, dan zijn de gevolgen ervan voor de gebruiker.’

1+1 = 2. Of toch niet?

Maar dan komt de crux; op de markt zijn tal van uitrustingsstukken verkrijgbaar die zo op de machine passen en waar je gelijk mee aan de slag kunt. En al die uitrustingsstukken en draaikantelstukken hebben ook netjes een CE-verklaring en een EG-verklaring. Zoals elke machine of apparaat dat moet hebben. Als gebruiker denk je dan: 1 + 1 = 2, aankoppelen maar en aan de slag.

Aan de stenenklem is naderhand een hefjuk gemonteerd. BECO is fabrikant van beide delen en geeft voor zowel stenenklem als hefjuk een EG-verklaring van overeenstemming af. Hiermee verklaart Beco dat beide conform de machinerichtlijn zijn geproduceerd. Wettelijk gezien mag je echter pas met de combinatie aan het werk als er een conformiteitsverklaring voor het gebruik als ‘stenenklem met hefjuk’ is afgegeven. Dat geldt dus ook voor combinaties met een draaikantelstuk.

Henk Wijnholds: ‘Feitelijk is dat ook vaak zo. De fabrikant van het uitrustingsstuk heeft een deugdelijk product gemaakt en heeft bij de ontwikkeling ook zeker goed naar de graafmachine gekeken. Maar wettelijk en uit aansprakelijkheidsoogpunt heb je wel een probleem. Want de fabrikant van de graafmachine heeft de risico’s voor het werken met bijvoorbeeld een trilblok of stenenklem niet beoordeeld en afgedekt met veiligheidsvoorzieningen en een duidelijke handleiding. Ga je dus met de combinatie aan de slag, dan is de fabrikant van de machine niet aansprakelijk. Ook de fabrikant van het aanbouwdeel is niets aan te rekenen wanneer je met de combinatie gaat werken. Deze stelt duidelijk dat het uitrustingsstuk moet worden gebruikt in overeenstemming met de voorschriften van de machine.’

Vervelende vragen als je brokken hebt gemaakt

De gevolgen van het werken met een combinatie waar geen van de leveranciers aansprakelijk kan worden gesteld en waar wettelijk geen kader voor is, zijn voor de gebruiker en de eigenaar van de machine. ‘Dat wordt pijnlijk duidelijk als je brokken maakt met de machine en zo’n uitrustingsstuk. Dan zullen politie en Inspectie SZW alle CE- en EG-verklaringen doorspitten en met vervelende vragen komen. Ook de verzekering van de tegenpartij zal problemen geven en een claim bij je neerleggen.’

Machinerichtlijn is leidend

Hoe kun je dan wel voldoen aan de wettelijke eisen en aansprakelijkheid na een ongeval voorkomen als je aan de slag gaat met een uitrustingsstuk? Het antwoord is heel simpel, stelt Henk Wijnholds: ‘Ervoor zorgen dat de combinatie voldoet aan de eisen zoals die worden gesteld in de Machinerichtlijn.’

Worden giek en lagers niet te zwaar belast?

Als je aan een graafmachine een trilblok hangt wordt het een funderingsmachine en moet de combinatie voldoen aan de eisen die voor funderingsmachines gelden. Dus dan moeten de risico’s in kaart worden gebracht (worden giek en lagers niet te zwaar belast?), moeten eventuele veiligheidsmaatregelen worden genomen (slangbreukbeveiliging bijvoorbeeld) en moet er een (aanvulling op de) gebruikershandleiding komen waarin staat hoe je met de combinatie moet werken.

Voor elk aanbouwdeel een aparte verklaring

Als dit is gedaan, alles netjes op papier staat en het geheel voldoet aan de Machinerichtlijn, krijg je op de combinatie van graafmachine en specifiek aanbouwdeel een samenstel- of conformiteitsverklaring en ben je wettelijk gezien veilig bezig.

Wijnholds legt uit: ‘Degene die deze verklaring opstelt – dat kan de leverancier van het aanbouwdeel zijn maar ook een gespecialiseerd bedrijf – wordt voor de specifieke toepassing van graafmachine met trilblok gezien als fabrikant. Met de verklaring neemt hij ten aanzien van deze nieuwe functie van de machine de verantwoording over van de oorspronkelijke fabrikant.’

Feitelijk moet voor elk aanbouwdeel dat wordt gebruikt een conformiteitsverklaring worden opgesteld, ook voor de combinatie van graafmachine, draaikantelstuk en de verschillende aanbouwdelen. 

Bij hijsen gelden nog meer eisen

Je zag hem waarschijnlijk al aankomen; bij het hijsen met de graafmachine gelden nog meer eisen. ‘Wanneer je met de graafmachine hijswerk gaat uitvoeren wordt de graafmachine een mobiele kraan of hijskraan en geldt de norm NEN-13000’, vertelt Wijnholds. ‘De machine moet dan worden voorzien van een lastmomentbeveiliging (LMB). Dat is een elektronische installatie die waarschuwt en direct ingrijpt bij overbelasting en onveilige bewegingen.’  

Als de graafmachine wordt gebruikt om mee te hijsen, wordt ze een mobiele kraan of hijskraan. De machine moet dan worden voorzien van een lastmomentbeveiliging (LMB). Deze grijpt in als een te zware last wordt gehesen.

De producent van de LMB bouwt de installatie op, maar geeft ook een CE-verklaring af. Aan de hand van een risicobeoordeling stelt hij een constructiedossier op en gebruiksvoorschriften. Vervolgens verklaart hij via een overeenstemmingsverklaring dat de combinatie als hijskraan in overeenstemming is met de Machinerichtlijn.

Ten slotte de keuring

Ten slotte moet de complete combinatie nog worden gekeurd door een gecertificeerde instantie. ‘Na goedkeuring krijgt de eigenaar van de graafmachine-hijskraan het kraanboek voor de mobiele kraan. Dergelijke strenge eisen gelden ook wanneer je van een graafmachine een heftruck maakt.’ 

Soms is ook een TCVT-certificaat nodig

Werken met een tot hijskraan omgebouwde graafmachine betekent ook dat er eisen aan de machinist worden gesteld. Henk Wijnholds: ‘Wanneer het bedrijfslastmoment groter is dan 10 tonmeter moet de machinist in het bezit zijn van het TCVT-certificaat. Voor het normale gebruik van een graafmachine en het werken met alle andere aanbouwdelen, is wettelijk gezien geen certificaat of diploma nodig. Bezitten van ‘specifieke deskundigheid’ is wel verplicht. De wetgever laat dit aan de werkgever over.’ 

Veel bedrijven én hun machinisten die werken met aanbouwdelen voor hun graafmachines zijn zich niet bewust van het feit dat ze wettelijk gezien risico’s lopen. Kies voor zekerheid als het gaat om veiligheid middels conformiteitsverklaringen. Daarnaast is gezond boerenverstand en een risicobewuste werkwijze essentieel bij het voorkomen van ongevallen. 

Kijk hier voor de website van Henk Wijnholds.

Regels op een rij

Henk Wijnholds heeft een handig boekwerkje gemaakt over de regelgeving rondom het veilig werken met grondverzetmachines. Hier is het gratis te downloaden.

Reageer op dit artikel